Bài báo sinh học và khoa học đời sống: hình, hình ghép nhiều ô và đồng tác giả

LaTeX thực dụng cho sinh học thực nghiệm (wet lab) và sinh học tính toán: hình nhiều ô, độ phân giải, tài liệu bổ sung, ký hiệu thống kê, và cách cộng tác mà không ghi đè lên nhau.

Bản thảo khoa học đời sống đặt hình lên hàng đầu. Phản biện lướt qua hình ghép trước khi đọc phần chữ của bạn, nên bản thân hình phải đủ sức mang luận điểm, không thể dựa vào những lời chú thích nói cho qua chuyện. LaTeX xử lý việc này ổn thỏa nếu bạn coi hình là các tệp quan trọng bậc nhất của dự án, thay vì thứ dán vội vào lúc 2 giờ sáng ngay trước hạn nộp tài liệu bổ sung.

Các nhóm wet lab và các nhóm tính toán đều vướng chung những rắc rối: các ô không dùng chung thanh tỉ lệ, nhiễu nén JPEG trên ảnh blot, tài liệu bổ sung không biên dịch được, và cả chục đồng tác giả cùng sửa một đoạn văn. Dưới đây là những cách thực sự hiệu quả.

Hình nhiều ô

Phản biện thường mong đợi các ô (a)(b)(c) nằm dưới một chú thích chung. Bạn có thể:

  1. Dựng hình ghép bên ngoài TeX (Illustrator, Inkscape, xuất từ Fiji) rồi chèn vào dưới dạng một tệp PDF hoặc PNG duy nhất, hoặc
  2. Ghép ngay trong TeX bằng subcaption khi mỗi ô là một tệp riêng:
\usepackage{subcaption}
\begin{figure}[htbp]
\begin{subfigure}{0.48\textwidth}
\includegraphics[width=\linewidth]{a.pdf}
\caption{Control}\label{fig:exp-a}
\end{subfigure}\hfill
\begin{subfigure}{0.48\textwidth}
\includegraphics[width=\linewidth]{b.pdf}
\caption{Treatment}\label{fig:exp-b}
\end{subfigure}
\caption{Overall experiment.}\label{fig:exp}
\end{figure}

Chỉ nên viết tham chiếu ô trong văn bản dưới dạng Figure~\ref{fig:exp}a nếu quy định của tạp chí cho phép. Nhiều tạp chí và hội nghị lại ưa kiểu “Figure 2A”, với một quy ước thống nhất áp dụng cho toàn bài. Thêm về cách làm này: các ô a, b, c.

Hãy đặt tên tệp nhất quán (fig03_western_a.pdf) để không ai tự nghĩ ra final_gel_NEW.png vào tuần nộp bài.

Độ phân giải, màu sắc và định dạng tệp

Lưu trữ ảnh hiển vi dưới dạng TIFF hoặc PDF độ phân giải cao. Còn với chính tệp PDF của bài báo, hãy dùng đồ họa vector cho sơ đồ minh họa và PNG/PDF có đủ dpi cho dữ liệu raster. Đừng dùng JPEG cho các chú thích dạng đường nét và ảnh gel. Nhiễu do nén khiến công trình trông như làm khoa học cẩu thả, dù thí nghiệm không có vấn đề gì.

Hãy kiểm tra phí in màu và quy định in ấn trước khi thiết kế một bảng sáu màu chỉ hiển thị đúng trên màn hình đã hiệu chuẩn của bạn. Một số tạp chí yêu cầu CMYK; số khác tự chuyển đổi kém mà không hỏi trước. Khi họ yêu cầu phiên bản vẫn đọc được trên thang xám cho các hình quan trọng, hãy gửi đúng các phiên bản đó.

Đặt thanh tỉ lệ và đơn vị cường độ ngay trên ô, đừng chỉ ghi trong chú thích. Nếu khâu dàn trang của nhà xuất bản bố trí lại các hình, thanh tỉ lệ nằm sẵn trong hình vẫn còn nguyên, còn ghi chú chỉ nằm trong chú thích thì thường mất.

Sơ đồ minh họa và ô dữ liệu

Hãy tách “hình minh họa pathway” khỏi “định lượng ảnh blot”. Hình minh họa có thể vẽ bằng TikZ hoặc dùng đồ họa vector bên ngoài. Các ô dữ liệu nên bám sát kết quả xuất từ bước phân tích để bạn tạo lại được khi phản biện muốn chuẩn hóa theo cách khác. Ghi đường dẫn của script phân tích vào ghi chú chú thích hoặc vào tài liệu bổ sung về khả năng tái lập, nếu tạp chí cho phép.

Tài liệu bổ sung vẫn biên dịch được

Các bảng khổng lồ, ảnh gel bổ sung và ảnh tĩnh trích từ video nên đặt trong tài liệu bổ sung (một tài liệu riêng) hoặc một phụ lục rõ ràng. Vài quy tắc giúp bạn đỡ đau đầu:

Nhãn (label) phải là duy nhất nếu bài chính và tài liệu bổ sung dùng chung một lần biên dịch. Nếu chúng là hai dự án riêng, hãy viết “Figure S3” bằng văn bản thường và đừng trông cậy vào \ref giữa các tệp PDF. Giữ một danh sách ngắn cho biết luận điểm nào trong bài chính trỏ tới mục nào của tài liệu bổ sung, để không có gì bị lệch.

Tài liệu bổ sung không biên dịch được vào tuần nộp bài vẫn là vấn đề của bạn, dù PDF chính trông hoàn toàn sạch sẽ.

Nhiều tác giả, nhiều rắc rối

Bài báo sinh học thường có nhiều đồng tác giả với trình độ LaTeX khác nhau. Hãy phân công phụ trách tệp theo từng phần (results.tex, methods.tex, figs.tex), hợp nhất qua Git, và quyết định ai quản lý tệp .bib (một người hoặc bản xuất từ nhóm Zotero dùng chung).

Một thư mục dự án nằm ngay trên máy dễ nén thành tệp zip gửi cho cộng tác viên hơn là một dự án trên đám mây mà họ mất quyền truy cập sau khi tốt nghiệp. Lịch sử Git thật hơn hẳn những tệp đính kèm email tên manuscript_JM_edits_FINAL.docx mà ai đó phải chuyển ngược về TeX bằng tay. Tạo checkpoint sau mỗi lần biên dịch thành công; khôi phục khi một lần hợp nhất gặp sự cố; và giữ một remote riêng tư.

Nếu có đồng tác giả chỉ chỉnh sửa trong Word, hãy xuất DOCX hoặc PDF cho họ và giữ .tex làm nguồn chuẩn. Xem đồng tác giả chỉ dùng Word.

Phương pháp và ký hiệu thống kê

Hãy định nghĩa macro thống kê một lần để giá trị p không xuất hiện vừa là $p$ vừa là p= trong cùng một bài:

\newcommand{\pvalue}[1]{$p = #1$}
\newcommand{\ci}[2]{95\% CI $[#1, #2]$}

Nêu rõ phép kiểm định, cỡ mẫu (n) và cách hiệu chỉnh so sánh bội trong phần phương pháp hoặc ghi chú bảng, không chỉ trong chú giải hình, vốn có thể bị cắt xén ở khâu dàn trang. Những bài nhiều ký hiệu nên có một danh sách ký hiệu ngắn. Việc kiểm tra ref/cite trực tiếp trong một trình soạn thảo nghiên cứu sẽ bắt được \ref trỏ tới một ô đã bị xóa trước khi phản biện kịp thấy.

Chú thích hình mang luận điểm

Một chú thích tốt cho biết đã đo cái gì, trong hệ thống nào, và người đọc nên chú ý điều gì. Tránh những chú thích kiểu “Xem trong văn bản.” Đừng nhồi vào chú thích những nội dung thuộc về phần phương pháp. Chữ cái đánh dấu ô (in đậm hoặc đặt trong ngoặc) cần khớp với quy chuẩn trình bày của tạp chí.

Danh sách kiểm tra hình trước khi nộp bài

Trước khi bấm nộp, hãy duyệt lại các hình một lượt:

  • Mọi hình chính đều được trích dẫn theo thứ tự (hoặc theo thứ tự nào mà tạp chí cho phép).
  • Các ô đã được đánh nhãn; có thanh tỉ lệ ở nơi cần thiết.
  • Không có nhiễu JPEG trên các ô định lượng.
  • Tài liệu bổ sung biên dịch được; số thứ tự S không bị xáo trộn.
  • Đã kiểm tra quy định về màu; dung lượng tệp nằm dưới giới hạn của cổng nộp bài.
  • Ảnh gốc và script vẫn tìm lại được trong dự án hoặc kho lưu trữ của phòng thí nghiệm.

Western blot, gel và độ tương phản

Đừng xử lý ảnh blot quá tay cho bản PDF. Tạp chí và độc giả đều để ý đến những trò chỉnh độ tương phản. Hãy giữ tệp gốc trong kho lưu trữ của phòng thí nghiệm và chỉ đưa vào bài những ô khớp với dữ liệu đã dùng để định lượng. Nếu bạn sắp xếp lại các ô, hãy cập nhật mọi chữ cái chỉ ô trong văn bản ngay trong ngày, đừng để “sau”.

Video và tài liệu bổ sung tương tác

Khi tạp chí cho phép đăng video, hãy lưu trữ chúng theo đúng hướng dẫn của họ và đặt một ảnh tĩnh kèm chú thích trong PDF. Đừng phụ thuộc vào đường dẫn đám mây cá nhân sẽ hỏng sau khi bạn tốt nghiệp.

Hình là xương sống của những bài báo này. LaTeX chỉ là cái khung. Hãy chắc chắn rằng khung không phải thứ hỏng vào đêm trước hạn nộp.

Tất cả bài viết