Açık erişim, ödeme duvarları ve DOI'ler
DOI nedir, makaleler neden 40 dolar eder ve ödeme duvarlarını aşmanın ücretsiz yolları.
Açık erişim, ödeme duvarları ve DOI’ler
Bir makale bağlantısına tıklarsınız, 39,95 dolar isteyen bir sayfaya çarparsınız, sekmeyi kapatır ve içinizi çekersiniz. Bu döngüyü her araştırmacı bilir. Bu ders, arkasındaki sistemi ve ondan geçen ücretsiz kapıları anlatır.
DOI: bir makalenin kalıcı adresi
DOI (Digital Object Identifier, yani sayısal nesne tanımlayıcısı), bir yayına verilen kalıcı bir kimliktir; örneğin 10.1145/3297858.3304013. Başına https://doi.org/ eklerseniz, yayıncı web sitesini yeniden tasarlasa bile makaleye çözümlenmeye devam edeceği garanti olan bir bağlantı elde edersiniz. Web bağlantıları çürür; DOI’ler çürümez.
DOI’ler atıf için önemlidir. Bir DOI tek bir makaleyi benzersiz biçimde tanımlar; bu yüzden araçlar yalnızca DOI’den tam kaynakça kaydını bulabilir. Oleafly’ye bir DOI yapıştırırsanız hazır bir BibTeX girdisi getirir, yazar listelerini elle yazmanız gerekmez. İşleyişi atıf ekleme ve kaynakça oluşturma derslerinde bulabilirsiniz. Bir makale DOI belirtiyorsa onu kullanın. Makalenin sahip olabileceği en güvenilir tutamaktır.
Ödeme duvarları neden var
Geleneksel olarak yayıncılar dergi abonelikleri için üniversite kütüphanelerinden ücret alırdı, aboneliği olmayan okurlar da makale başına öderdi. Tuhaf olan şu: yazarlara makale için ödeme yapılmaz, hakemlere hakemlik için ödeme yapılmaz, yine de okumak paraya mal olur. Açık erişim hareketinin var olma nedeni bu düzendir.
Açık erişimin türleri
| Terim | Anlamı | Kim öder |
|---|---|---|
| Ödeme duvarlı (geleneksel) | Okurlar ya da kütüphaneleri öder | Okur tarafı |
| Altın açık erişim | Son sürüm, yayıncının sitesinde herkese ücretsizdir | Genellikle yazarlar, bir APC ile |
| Yeşil açık erişim | Yazar ücretsiz bir kopyayı (ön baskı sunucusu ya da kişisel site) kendisi arşivler; yayıncı sürümü ödeme duvarının arkasında kalır | Kimse |
| Elmas açık erişim | Okumak da yayımlamak da ücretsizdir | Yayın yerinin destekçileri |
APC, makale işleme ücreti (article processing charge) demektir; yazarların (gerçekte hibelerinin ya da üniversitelerinin) altın açık erişim için ödediği ücrettir. Bunlar makale başına birkaç yüz dolardan birkaç bin dolara kadar değişir. Meşru yayın yerleri ödeme gücü olmayan yazarlardan APC almaz; sahte hakemlikle APC toplamak için var olan yerlere yağmacı dergi denir. Size e-postayla yazı göndermeniz için yalvaran her “dergiye” karşı dikkatli olun.
Ön baskılar: çoktan kazanmış ücretsiz yol
Uygulamada en kolay açık erişim yeşil olandır: yazarlar el yazmalarını herkese ücretsiz olan arXiv ya da kardeş bir sunucuya yükler ve ödeme duvarlı sürüm bir formaliteye dönüşür. Yayıncıların çoğu buna açıkça izin verir. Bir ödeme duvarına çarptığınızda şunları yapın:
- Tam başlığı aratın; çoğunlukla bir arXiv ya da yazarın barındırdığı bir PDF çıkar.
- Yazarların web sayfalarına bakın.
- Üniversite kütüphanenizin erişimini kullanın.
- Sorumlu yazara e-posta gönderin; neredeyse her zaman bir PDF göndermekten memnun olurlar.
Yazar olarak neden önemsemelisiniz
Okuması ücretsiz makaleler daha çok okunur ve daha çok atıf alır. Kendi çalışmanızı yayımlarken, yayın yeri izin veriyorsa bir ön baskı yükleyin, makaleyi andığınız her yerde DOI’yi ekleyin ve kaynakçanızı DOI açısından temiz tutun ki başkaları atıf yaptığınız eseri bulabilsin. Bu adımların genel süreçte nereye oturduğu ilk makale yol haritasında gösterilir; tüm bu düzeneği işleten yayıncılar ise ACM, IEEE, Springer, Elsevier dersinde çözülür.